Skip Navigation Links.
تشكيلات دولت ساساني‏
در طي چهار قرن كه دولت ساساني دوام يافت، شرايط زندگي عمومي و اداري كشور دستخوش تغييرات گوناگون شد، اما در كليات و اصول همان بناي اداري و اجتماعي كه موسس سلسله پي افكند و به كمال رساند، تا پايان عهد ساسانيان بر يك بنيان همچنان باقي ماند. در برنامه تنسر، درباره تشكيلات جديد در جامعه ساساني مي‏نويسد: چون نوبت به ساسانيان رسيد، تشكيلات جديد در جامعه پيدا شد كه آن نيز مبتني بر چهار طبقه و تفاوت آن با ادوار پيش اين شد، كه طبقه سوم را دبيران قرار دادند و كشاورزان و صنعتگران را در رتبه چهارم گذاردند.» بنابراين، طبقه بندي اجتماعي با توجه به اوضاع سياسي زمان به چهار بخش تقسيم گرديد:
1 - روحانيون - اتروان‏
2 - جنگيان - آرتيشتاران‏
3 - مستخدمين ادارات - دبيران‏
4 - توده ملت (روستاييان و استرپوشان و صنعتگران و شهريان) - هتخشان.
هر يك از اين طبقات، به چند دسته تقسيم مي‏شد طبقه روحانيون مشتمل بوده است بر قضات (دادور) و علماي ديني (مغان)، پس از مغان. موبدان و هيربدان و ساير اصناف روحاني قرار داشتند كه هر يك شغلي و وظيفه خاصي داشت. ديگر از شعب طبقه روحانيون، دستوران و معلمان بوده‏اند و اين صنف اخير را مغان، اندرزبر، مي‏گفتند.
اما طبقه جنگيان، مشتمل بر دو صنف سوار و پياده بوده است كه وظايف مختلف داشتند. انصافي كه در طبقه مستخدمين ادارات قرار داشتند، داراي وظايف مختلفي بودند: منشيان، محاسبان، نويسندگان احكام محاكم و نويسندگان اجاره نامه‏ها و قراردادها، مورخان، پزشكان، منجمان نيز جزو اين طبقه بشمار مي‏رفته‏اند. طبقه توده مردم هم مركب از اصناف و شعبي بود مثل، نجاران، ملاحان، سوداگران و ساير پيشه وران.
هر يك از طبقات رييسي داشت: «رييس روحانيون، موبدان موبذ، رييس جنگيان ايران، سپاهبذ، رييس دبيران، ايران دبيربذ يا دبيران مهشت. رييس طبقه چهارم را واستر پوشان سالار يا واستر پوش يا هتخشبذ مي‏ناميدند. هر رييس يك بازرس در تحت اختيار داشت كه مامور سرشماري طبقه بود بازرس ديگري موظف بود كه به درآمد هر فردي از افراد طبقه رسيدگي كند و نيز يك آموزگار، «اندرزيز، در اختيار او بود، تا هركس را از اوان كودكي، علم يا پيشه‏اي بياموزد و او را به تحصيل معاش قادر سازد.
كريستن سن درباره تقسيم اجتماعي در دولت ساساني مي‏نويسد:
در ازمنه نخستين عهد ساسانيان، يك تقسيم اجتماعي ديگر وجود داشت، كه بي شبهه از بقاياي عهد اشكانيان بوده است. نام اين طبقات را در كتيبه‏ي حاجي آباد، كه به دو زبان نوشته شده است مي‏توان ديد.
شاپور در آن سنگ نبشته، كيفيت تيراندازي خود را با حضور، شهرياران (امراي دولت) و واسپوهران (مقصود روسا يا به طور كلي خاندان‏هاي بزرگ) است، ورزگان (بزرگان و آزادگان) شرح مي‏دهد. در اين صورت فقط طبقات ممتاز ذكر شده است و نمي‏توان از روي يقين معلوم كرد كه چه نسبتي بين اين صورت و طبقه بندي اجتماعي سابق الذكر بوده است. آن چه مسلم است ترتيب مذكور هميشه ثابت نمي‏مانده و اصولا از پيچيدگي خاصي برخوردار بوده است.
كريستن سن در ادامه مي‏نويسد: روحانيون زرتشتي سلسله مراتبي داشتند كه بسيار منظم بود اما اطلاع دقيق از آن در دست نداريم، مغان طبقه بزرگ روحانيون فرودست را تشكيل مي‏دادند، ظاهرا رييس معابد بزرگ را به لقب مغان مغ مي‏خوانده‏اند. از اين طبقه بالاتر، طبقه موبدان و رييس همه موبدان، موبدان موبذ نام داشت، وي در جميع مسائل نظري ديني و اصول و فروع علمي آن فتوي مي‏داد و سياست ديني را در اختيار داشت. در بعضي ادوار عهد ساساني رييس كل هيربدان، هيربدان هيربذ بعد از موبد بزرگ در رتبه اول قرار داشت.
مسعودي در كتاب مورج الذهب، طبقات اجتماعي و سياسي در زمان ساسانيان، از زمان اردشير تا بهرام را اين طور مي‏نويسد: «اردشير طبقات كسان را مرتب كرد و هفت طبقه نهاد: نخست، وزيران و پس از آن موبدان كه نگهبان امور دين و قاضي القضات و رييس همه موبدان بود و آنان نگهبان امور ديني همه كشور و عهده دار قضاوت دعاوي بودند و چهار اسپهبدي نهاد يكي به خراسان دوم به مغرب، سوم به ولايت جنوب و چهارم به ولايت شمال، اين چهار اسپهبد، مديران امور ملك بودند كه هر كدام تدبير يك قسمت را به عهده داشتند و فرمانرواي يك چهارم آن بودند، آن گاه طبقات نغمه گران، مطربان و آشنايان صنعت موسيقي را انتظام آورد و ديگر ملوك خاندان ساساني كه پس از او آمدند به همين رسم بودند تا بهرام گور، كه او مراتب اشراف شاهزادگان، متوليان آتشكده‏ها، متعبدان، زاهدان، عالمان ديني و ديگر رشته‏هاي فلسفه را به حال خود گذاشت، ولي طبقه مطربان را، تغيير داد و كساني را كه به طبقه متوسط بودند، به طبقه بالا برد و طبقه پايين را به طبقه ميانه جا داد و مراتب را دگرگون كرد. چون به مطربان كه مايه نشاط او بودند دلبستگي داشت، ترتيب اردشير بابكان را درباره آن به هم زد شاهان بعد از او نيز به همين روش بودند تا خسرو انوشيروان كه مرتبه مطربان را به ترتيبي كه در ايام اردشير بابكان بوده مقرر كرد.
تاريخ اجتماعي ايران از آغاز تا مشروطيت‏ دكتر عزت الله نوذرى‏ HyperLink  افزودن به يادداشتها


تصویر روز
 



دليري و گردن فرازي مرد به اندازه همتش و غيرت و رشگش به قدر حميّت و ناموس ‍ پرستيش مي باشد
حضرت علي(ع)